Çerkes sürgünü hep sayısal veriler ve sürgün sırasında yaşanılandramlar boyutuyla değerlendirilirken, sürgüne tabi tutulan halkınniteliği pek fazla irdelenmemiş bir husus olarak gözden kaçmıştır.

Sürgün neticesinde topluca yerleştirildikleri köylerde kimliğinikoruyan ve bir süre sonra köylü bir unsur olarak ortaya çıkan Çerkeshalkının ana yurdunu terk eden nesli, göçü gözlemleyenler tarafındanher şeyden önce yoksul, garip adet uygulayıcıları ve yağmacı birtopluluk olarak değerlendirilmiştir.

Yurdunu terk edenlerinarasında eğitim almış, şehirli ve entelektüel kitle olduğu gerçeğiyaşanılan trajedilerin arasında dikkatten kaçmış bir özellik olarakkalmıştır.
Oysa bu dönemde Osmanlı topraklarına yerleşen nüfusarasında bir çok yönden yerli halkın bilgi ve görgü seviyesinin çoküzerinde vasıflar taşıyan gerek askeri, gerek dini, gerek dünyevibilgilerle donanmış büyük bir kitle vardı. Sanılanın aksine Kafkasyagöçmenleri veya sürgünleri, medeniyetten habersiz yağmacı bir toplulukdeğildi. Göçün hemen ardından göçmenlerin taşıdığı bilgi birikimiOsmanlı düşünce dünyasında önemli ufuklar açmıştır ki en önemli etki dedini değerlendirmeler ve uygulamalar açısından gözlemlenebilir.

Her şeyden önce göçmenlerin okumuş kitlesinin genellikle şehir vekasabalara yerleştikleri, yerli halk arasında daha kolay eridikleri,devlet kademelerinde, sarayda ve dönemin eğitim kurumlarında yeraldıkları gerçeğini görmek gerekir.

En fazla göçmen alanşehir doğal olarak İstanbul'dur fakat bu gün İstanbul'a yerleşen bugöçmenlerin torunlarında ulusal kimlik kalıntıları pek fazlagözlemlenemez. Sultan Abdülhamit tarafından Avrupa'ya resim eğitimialmak üzere gönderilmiş iki talebenin de Çerkes oluşu ( Avni Lifıj veNamık İsmail ) orduda bir çok Çerkes'in üst rütbe alışı, Abukh Ahmetgibi şahısların sadarette göreve getirilmeleri bunun ispatıdır. Bununyanında 1864 öncesi Kuzey Kafkasya'nın önemli şehirlerinden zengin veaydın kitlenin, savaşın gittiği felaketi görüp Osmanlı topraklarınarızalarıyla göç ettikleri, özellikle başkente yerleşip önemli konumlarageldikleri de göz önüne alınmalıdır. Nitekim bu satırların yazarınındedeleri de sürgünden en az otuz yıl önce İstanbul'a gelip yerleşen,ticaret yapan ve dönemin bürokrasisinde önemli yerler işgal eden birailedendir.

Kafkasyalı göçmenler Osmanlı dini hayatını daderinden etkilemişlerdir. Özellikle Kafkasya'daki ehlisünnet tasavvufihareketler ve müridizm yeni yerleşilen coğrafyada kök salmış, kabulgörmüş ve önemli etkiler bırakmıştır. Dağıstan ve orta Kafkasya'daetkili olan tasavvufi ekoller, batı Kafkasya'daki fıkhi eğitim verenmedreseler İslam'ın bu coğrafyaya göre yeni bir yüzünü Osmanlıtopraklarına taşımıştır.

O döneme kadar Türk tasavvufgeleneğini temsil eden Ahmet Yesevi ekolünün ve Ortadoğu tasavvufgeleneğini temsil eden Abdülkadir Geylani ekolünün yanında Kafkasörfüyle makul bir sentez oluşturan tasavvuf geleneği de Osmanlıtopraklarında tutunmuştur. Bu ekolün en önemli temsilcileri arasında "Tasavvuf ve tarikatlerle ilgili fetvalar " adlı eseriyle Osmanlıtasavvuf uygulamalarını ehlisünnet süzgeçten geçiren Ömer ZiyauddinDağıstani, Medresetül Mütehassisin müderrislerinden ve Ezherulemasından Zahid el Kevseri, Türkçe Kuran tefsiriyle bilinen RukkaliSeyyid Ahmet Hüsamettin, Sahnıseman Medresesi akaid müderrislerindenSeyın Tıme, Sadrazam Dağıstanlı Mustafa Muazzam, Kastamonu Eski MüftüsüAhmet Keskin'in Taşköprü'ye yerleşen dedeleri ve son dönemin önemli dinadamlarından Zahid Kotku Efendi sayılabilir.

Bu isimlerarasında irdelenmesi gereken en önemli şahıslardan biri Zahid elKevseri'dir.(d. 1880- ö.1952) Düzceli Guser ailesinden olan MuhammedZahid'in nesebi hakkındaki ayrıntılı bilgiler onun dedelerinin Kubanbölgesinde son derece iyi eğitim almış insanlar olduğunu ortayakoyuyor. Babası Hasan Hilmi Efendi, Kuban eyaletinin Şıbj (veya Şebzer)adlı kasabasında savaş yıllarında Süleyman el Ezheri, Sopuszade ŞeyhMusa, Şeyh Şamil'in talebelerinden Sushi Hasan gibi şahıslardan dersalmıştır ve Düzce Çalıcuma (eski adı Hacı Hasan) köyüne yerleşip birmedrese açmış, eğitim vermeye başlamıştır. Yüz yaşına kadar yaşadığı buköyde çevre köylerden gelen Çerkes öğrencilere dini ve dünyevi bilgilervermiştir. Düzce'de bu ekol önemli isimler yetiştirmiştir. Kevseri ilkeğitimini köyündeki medresede almış daha sonra Düzce'de iptidaiye veRüştiye okullarını tamamlamıştır. Matematik, coğrafya ve tarihkonularında Düzce'nin önemli ilim adamlarından Muhammed Nazım Efenditarafından yetiştirilip İstanbul'a Kadıasker Hasan Efendi Darü'lHadisi'ne gönderilmiştir. Dönemin bilim merkezi olan İstanbul'da önemlibilim adamlarından özel dersler alıp 28 yaşındayken bilim adamlarıkomisyonu tarafından kendisine alimlik icazeti verilmiştir. Bu tarihtenitibaren 1915'e kadar Fatih Medresesinde "Dersiam" ünvanıylamüderrislik yapmış, 1913'te İstanbul müderrisleri reisi olmuştur. (Ordinaryüs payesi denilebilir.)

Dönemin siyasi türedileriyleters düştüğü için 1922'de İstanbul'dan ayrılıp Mısır'a gider ve kalanbilimsel çalışmalarını burada sürdürür. Mısır üniversite çevrelerikendisinden yararlanmak için burada kalması konusunda ricacı olurlar.

Çalışması için gereken imkanlar sunulur, ailesi de Mısır'a getirilir.Günümüzde dini çevrelerin tartıştığı ve reformist olarakdeğerlendirilen bir çok konu Zahid Kevseri tarafından yazılmış, dinbilginlerine kabul ettirilmiş ve dini temelleri sunulmuştur. Mısır'dakiyaşamı süresince Mısır Devlet arşivinde bulunan Türkçe eserlerintetkiki ve tercümesiyle uğraşmış bu yıllarda Çerkes Memlüklerine veMısır'daki Çerkes varlığına dair bir çok belgeyi gün ışığınaçıkarmıştır. Bu uğraşıları nedeniyle Arapça El İha adlı dergidekavmiyetçi olmakla suçlandığını Prof. Dr. Coşan aktarıyor ve ekliyor. "İyi ki bu duygulara sahip olmuş, onun kavmiyetçiliği tefrika unsurudeğildi. Negatif Kavmiyetçilik olarak değerlendirilmemeli. Onun buçalışmasını da, Kafkasya'yı unutmamasını da büyük takdirlekarşılıyorum. Hatırlamak hatırlayanların vefakarlığıdır, sadakatidir."

Onun aydınlığını ve derin bilgi birikimini ortaya koyması açısından"İrğamü'l Merid" adlı eserinden Tasavvuf hakkındaki görüşlerini aşağıdaalıntılıyorum. " Seyr ü süluk hallerinden bahseden ilme Tasavvuf ilmidenir. İçeriği, güzel veya çirkin iradi fiillerin kendisinden sadırolması bakımından insan nefsinin hallerini bilmesidir. Seyr ü sülukinsandaki kemale erme arzusu arayışıdır. Kemal hem ilimde, hem ameldeolur, seyr ü süluk her ikisini de amaçlar. Bu ilim ilimlerin en üstderecesidir. Süluk hem bedeni mücahade, nefsi riyazet gerektirir." 11Ağustos 1952'de Mısır'da vefat eden bu ulu kişinin dini, hukuki vetarihi bilgiler içeren Arapça ve Türkçe 48 adet eserinden bazılarışunlardır.

1-İhkaku'l Hak.
2-İrğamü'l Merid
3-Tenibu'l Hatib
4-El İşfak ala Ahkami't Talak.
5-El İstibsar

Linklerin Görülmesine İzin Verilmiyor
Linki Görebilmek İçin Üye Ol veya Giriş Yap